जन्माष्टमी 2026 कधी होती? निशीथ पूजा

कृष्ण जन्माष्टमी, ज्याला गोकुळाष्टमीही म्हणतात, हा भगवान श्रीकृष्णाचा जन्मोत्सव आहे, जो भाद्रपद महिन्याच्या (अमांत पंचांगात श्रावण) कृष्ण पक्षातील अष्टमीला मध्यरात्री साजरा होतो. 2026 मध्ये तो शुक्रवार, 4 सप्टेंबरला साजरा झाला. भक्तांनी दिवसभर उपवास केला आणि मुख्य पूजा निशीथ काळात, म्हणजे हिंदू मध्यरात्री, केली.

जन्माष्टमी 2026, 2027 आणि 2028 कधी आहे?

जन्माष्टमी मध्यरात्रीच्या अष्टमी तिथीवरून ठरते, आणि रोहिणी नक्षत्राला विशेष महत्त्व दिले जाते, कारण याच नक्षत्रात श्रीकृष्णाचा जन्म झाला. हे दोन्ही नीट जुळत नसल्यास स्मार्त आणि वैष्णव (इस्कॉन) पंचांगे वेगवेगळे दिवस निवडू शकतात.

या तारखा मुंबई (IST) साठी गणल्या आहेत. दहीहंडी साधारणपणे दुसऱ्या दिवशी असते. तुमचे मंदिर किंवा संप्रदाय वेगळा दिवस सांगत असल्यास उपवासासाठी त्यांचेच पंचांग पाळा.

महत्त्व आणि कथा

कारागृहात जन्म

मथुरेचा जुलमी राजा कंस याने भविष्यवाणी ऐकली की त्याची बहीण देवकी हिचे आठवे अपत्य त्याचा वध करेल. त्याने देवकी आणि तिचा पती वसुदेव यांना कारागृहात टाकले आणि त्यांचे प्रत्येक अपत्य जन्मताच मारले. कथा सांगते, आठवे अपत्य श्रीकृष्ण मध्यरात्री जन्मले तेव्हा पहारेकरी गाढ झोपी गेले, बेड्या गळून पडल्या आणि कारागृहाचे दरवाजे आपोआप उघडले. वसुदेवाने बाळाला टोपलीत ठेवून दुथडी भरलेली यमुना पार केली, आणि शेषनागाने फणा पसरून त्यांना पावसापासून वाचवले. गोकुळात त्याने कृष्णाला गवळ्यांचा प्रमुख नंद आणि त्याची पत्नी यशोदा यांच्याकडे ठेवले, आणि त्यांची नवजात मुलगी घेऊन कारागृहात परतला.

मध्यरात्र का महत्त्वाची

श्रीकृष्णाचा जन्म मध्यरात्री झाल्यामुळे मुख्य पूजा निशीथ काळात होते, जो रात्रीचा आठवा मुहूर्त आहे. त्या क्षणी मंदिरांत घंटा आणि शंख वाजतात, आणि भक्त भजने आणि अंगाईगीतांनी नवजात देवाचे स्वागत करतात.

बाळ, सखा आणि गुरू

जन्माष्टमी श्रीकृष्णाच्या प्रत्येक रूपाचा उत्सव आहे: गोकुळातील लोणीचोर बाळ, राधा आणि गोपींचा लाडका बासरीवादक, कंसाच्या राजवटीचा अंत करणारा नायक, आणि कुरुक्षेत्राच्या रणांगणावर अर्जुनाला भगवद्गीता सांगणारा सारथी. अनेक कुटुंबांसाठी हा सण एका कथेपेक्षा घरात एका लाडक्या बाळाचे स्वागत करण्याचा आनंद आहे.

जन्माष्टमी पूजा कशी करावी (पूजा विधी)

1. आदल्या दिवशी: फक्त एकदाच साधे जेवण करा, म्हणजे उपवासासाठी शरीर हलके राहील.
2. सकाळी: लवकर स्नान करा, पूजेची जागा स्वच्छ करा आणि जन्माष्टमी उपवासाचा संकल्प करा, तो कसा पाळणार ते सांगून (निर्जल, फलाहार किंवा उपवासाच्या पदार्थांसह).
3. बाळकृष्णासाठी, म्हणजे बाळगोपाळासाठी, छोटा पाळणा किंवा आसन फुले, पाने आणि दिव्यांनी सजवा. अनेक घरांत झांकीही मांडली जाते, म्हणजे मथुरा, कारागृह किंवा गोकुळाचे छोटे दृश्य.
4. दिवसभर भजने म्हणा, भागवत पुराणातील श्रीकृष्ण जन्माची कथा वाचा, किंवा "ॐ नमो भगवते वासुदेवाय" जप करा.
5. निशीथ काळात (मध्यरात्री): मूर्तीला पंचामृताने, म्हणजे दूध, दही, तूप, मध आणि साखरेच्या मिश्रणाने स्नान घाला, मग स्वच्छ पाण्याने धुवा.
6. मूर्तीला नवे वस्त्र आणि दागिने घाला, मोरपीस आणि छोटी बासरी लावा, आणि पाळण्यात ठेवा.
7. तुळशीची पाने, फुले, धूप आणि तुपाचा दिवा अर्पण करा, सोबत लोणी-खडीसाखर, पंजिरी, फळे आणि मिठाईचा नैवेद्य.
8. आरती करा, मग अंगाईगीते आणि उत्सवाची गाणी म्हणत हळूवार पाळणा झुलवा.
9. पारणे: दुसऱ्या दिवशी सूर्योदयानंतर उपवास सोडा. परंपरेनुसार अष्टमी आणि रोहिणी दोन्ही संपेपर्यंत थांबणे श्रेष्ठ, तरी अनेक कुटुंबे मध्यरात्रीच्या पूजेनंतर किंवा सकाळच्या पूजेनंतर उपवास सोडतात.

प्रादेशिक परंपरा

• मथुरा आणि वृंदावन: श्रीकृष्णाचे जन्मस्थान आणि बालपणीची भूमी अनेक दिवस उत्सव साजरा करते, रासलीलेची नाट्ये होतात आणि मध्यरात्रीनंतरही बराच वेळ मंदिरे भरलेली असतात.
• महाराष्ट्र: मुंबई, ठाणे आणि पुणे दहीहंडीसाठी प्रसिद्ध आहेत. तरुणांची पथके (गोविंदा) मानवी मनोरे रचून रस्त्यावर उंच टांगलेली दह्याची हंडी फोडतात, जे कृष्णाच्या लोणीचोरीचे पुनःसादरीकरण आहे.
• गुजरात: श्रीकृष्णाचे नंतरचे राज्य द्वारका येथील द्वारकाधीश मंदिरात प्रचंड गर्दी होते, आणि घरांत रात्रभर लोकगीते गायली जातात.
• तमिळनाडू, कर्नाटक आणि केरळ: इथे नाव गोकुळाष्टमी किंवा श्री कृष्ण जयंती. कुटुंबे दारापासून देवघरापर्यंत तांदळाच्या पिठाने छोटी पावले काढतात, जणू बाळकृष्ण चालत आत आला, आणि सीडै आणि अप्पमसारखे गोड पदार्थ करतात. केरळमध्ये या दिवसाला अष्टमी रोहिणी म्हणतात.
• ओडिशा आणि पश्चिम बंगाल: भक्त मध्यरात्रीपर्यंत उपवास करतात, आणि दुसऱ्या दिवशी नंद उत्सवात कृष्णजन्मानंतरचा नंदाचा आनंद साजरा होतो.
• मणिपूर: इंफाळच्या वैष्णव मंदिरांत भक्तिनृत्य आणि संगीतासह श्रीकृष्णाची उपासना होते.
• जगभरातील इस्कॉन मंदिरे: उत्सव वैष्णव तारखेनुसार होतो, कीर्तन, मध्यरात्रीचा अभिषेक आणि दुसऱ्या दिवशी मोठी मेजवानी यांसह.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

अपडेट: 16 ऑक्टोबर 2026. तारखा मुंबई (IST) साठी गणल्या आहेत; वरील कॅल्क्युलेटर तुमच्या शहराची वेळ दाखवतो.