मकर संक्रांत 2026 कधी होती? पुण्यकाळ

मकर संक्रांत म्हणजे सूर्याचा मकर राशीत (निरयन मकर) प्रवेश, आणि चंद्राऐवजी सूर्यावरून ठरणाऱ्या मोजक्या हिंदू सणांपैकी हा एक आहे. 2026 मध्ये ती बुधवार, 14 जानेवारीला आली, जेव्हा दुपारी सूर्याने मकर राशीत प्रवेश केला. लोक पवित्र स्नान करतात, सूर्याची पूजा करतात, दान देतात, तिळाचे गोड पदार्थ वाटतात आणि पतंग उडवतात.

मकर संक्रांत 2026, 2027 आणि 2028 कधी आहे?

सूर्यावर आधारित असल्याने मकर संक्रांत जवळजवळ नेहमी 14 किंवा 15 जानेवारीला येते. यांपैकी कोणता दिवस, हे सूर्याच्या राशिप्रवेशाच्या (संक्रांतीच्या) नेमक्या क्षणावर आणि शुभ काळ, म्हणजे पुण्यकाळ, कधी पाळता येतो याविषयीच्या पंचांगाच्या नियमावर अवलंबून असते.

या तारखा मुंबई (IST) साठी गणल्या आहेत. 2027 मध्ये सूर्य 14 जानेवारीला सूर्यास्तानंतर मकर राशीत प्रवेश करेल. प्रवेश सूर्यास्तानंतर होत असल्याने पंचांग सण आणि त्याचा पुण्यकाळ शुक्रवार, 15 जानेवारीला मानते. काही सरकारी सुट्ट्यांच्या यादीत अजूनही गुरुवार, 14 जानेवारी दाखवला आहे.

शतकानुशतके ही तारीख हळूहळू पुढेही सरकते, कारण भारतीय ज्योतिषात वापरले जाणारे निरयन राशिचक्र सौर वर्षाच्या तुलनेत सरकत राहते, म्हणून 1800 च्या दशकात ती आजच्यापेक्षा सुमारे एक दिवस आधी येत असे.

महत्त्व आणि कथा

सूर्याचे उत्तरायण

संक्रांत म्हणजे "ओलांडणे", आणि दरवर्षी बारा संक्रांती होतात, जेव्हा सूर्य एका राशीतून पुढच्या राशीत जातो. मकर संक्रांत सर्वाधिक साजरी होते कारण परंपरेनुसार ती उत्तरायण, म्हणजे सूर्याचा उत्तरेकडील प्रवास, आणि हिवाळ्यानंतरचे मोठे व उबदार दिवस यांच्याशी जोडलेली आहे. उत्तरायणाचे सहा महिने विशेष शुभ मानले जातात, आणि हा दिवस अंधार व आळस सोडून देण्याचा काळ मानला जातो.

भीष्मांची प्रतीक्षा

महाभारतात महायोद्धा भीष्म कुरुक्षेत्राच्या युद्धानंतर जखमी होऊन शरशय्येवर पडले होते. त्यांना इच्छामरणाचा वर होता, आणि देह ठेवण्यापूर्वी त्यांनी उत्तरायण सुरू होण्याची वाट पाहिली. त्यांची कथा हा काळ पवित्र मानण्याचे एक कारण आहे.

गंगेचा सागराशी संगम

पश्चिम बंगालमधील गंगासागर येथे, जिथे गंगा बंगालच्या उपसागराला मिळते, आख्यायिका सांगते की कपिल मुनींनी भस्म केलेल्या राजा सगराच्या साठ हजार पुत्रांच्या आत्म्यांना मुक्त करण्यासाठी गंगा पृथ्वीवर उतरली आणि सागरापर्यंत वाहत गेली. मकर संक्रांतीला यात्रेकरू तिथे पवित्र स्नानासाठी जमतात, आणि गंगासागर मेळा भारतातील सर्वात मोठ्या मेळाव्यांपैकी एक आहे.

पिता आणि पुत्र

एक लोकप्रिय समजूत सांगते की या दिवशी सूर्य आपला पुत्र शनी, जो मकर राशीचा स्वामी आहे, याला भेटायला जातो आणि दोघे मतभेद विसरतात. शनी आणि सूर्याशी जोडलेले तीळ आणि गूळ नात्यांत गोडवा आणण्यासाठी वाटले जातात.

पिकांचा सण

संपूर्ण भारतात हा दिवस ऊस, भात आणि तिळाच्या हिवाळी पिकांचाही उत्सव आहे. म्हणूनच जवळजवळ प्रत्येक प्रादेशिक रूपात नवे धान्य, गूळ आणि सूर्य, जमीन व गुरांप्रती कृतज्ञता असते.

मकर संक्रांत पूजा कशी करावी (पूजा विधी)

1. पहाटे लवकर उठून स्नान करा, आदर्शपणे एखाद्या पवित्र नदीत, किंवा अंघोळीच्या पाण्यात गंगाजलाचे काही थेंब आणि थोडे काळे तीळ घालून.
2. स्वच्छ कपडे घाला आणि उगवत्या सूर्याला नमस्कार करण्यासाठी पूर्वेकडे तोंड करा.
3. तांब्याच्या कलशात पाणी भरून त्यात लाल फुले, थोडे कुंकू किंवा रक्तचंदन, अक्षता आणि तीळ घाला.
4. "ॐ सूर्याय नमः", गायत्री मंत्र किंवा आदित्य हृदय स्तोत्र म्हणत हे पाणी (अर्घ्य) बारीक धारेने सूर्याला अर्पण करा.
5. देवघरात दिवा आणि धूप लावा, आणि सूर्याला तिळाचे लाडू, गूळ, खिचडी किंवा पोंगलचा नैवेद्य दाखवा.
6. पुण्यकाळात दान करा: तीळ, गूळ, तांदूळ आणि डाळ, उबदार कपडे, ब्लँकेट किंवा गरजूंसाठी अन्न. या दिवशीचे दान विशेष पुण्यकारक मानले जाते.
7. कुटुंब आणि शेजाऱ्यांसोबत तिळगूळ किंवा तिळाचे इतर पदार्थ वाटा, आणि दुपार कुटुंबासोबत घालवा, अनेकदा पतंग उडवत.

प्रादेशिक परंपरा

• तमिळनाडू: पोंगल हा चार दिवसांचा पीक-उत्सव: भोगी, जेव्हा जुन्या वस्तू टाकल्या जातात; थाई पोंगल, जेव्हा तांदूळ दूध आणि गुळासह उतू जाईपर्यंत शिजवला जातो; माट्टू पोंगल, गुरांच्या सन्मानार्थ; आणि काणुम पोंगल, कौटुंबिक सहलींसाठी.
• गुजरात: उत्तरायणात अहमदाबाद आणि सुरतचे आकाश पतंगांचा समुद्र बनते, गच्चीवरच्या पार्ट्या, उंधियो आणि चिक्कीसह.
• पंजाब आणि हरियाणा: आदल्या संध्याकाळी शेकोटी पेटवून लोहडी साजरी होते, आणि संक्रांतीच्या दिवशी माघी पाळली जाते.
• आसाम: माघ बिहू किंवा भोगाली बिहूत सामुदायिक मेजवान्या आणि बांबू व गवताच्या झोपड्यांच्या (मेजी) शेकोट्या होतात.
• उत्तर प्रदेश आणि बिहार: या दिवसाला खिचडी म्हणतात, देवांना आणि गरिबांना अर्पण केल्या जाणाऱ्या पदार्थाच्या नावावरून. भक्त गोरखपूरच्या गोरखनाथ मंदिरात खिचडी अर्पण करतात, आणि प्रयागराजच्या माघ मेळ्यात हा मोठ्या स्नानाचा दिवस असतो.
• पश्चिम बंगाल: पौष संक्रांती पिठे, म्हणजे खजुराच्या गुळापासून बनवलेले गोड तांदळाचे पदार्थ, आणि गंगासागर मेळ्यासह साजरी होते.
• महाराष्ट्र: लोक तिळगूळ देत म्हणतात "तिळगूळ घ्या, गोड गोड बोला", आणि विवाहित स्त्रिया हळदीकुंकवाचे समारंभ करतात.
• कर्नाटक: कुटुंबे एळ्ळु-बेल्ला वाटतात, तीळ, गूळ, खोबरे आणि शेंगदाण्यांचे मिश्रण, आणि गुरांना सजवतात.
• आंध्र प्रदेश आणि तेलंगणा: संक्रांती हा भोगी, संक्रांती आणि कनुमा असा तीन दिवसांचा सण, रांगोळी (मुग्गुलु) स्पर्धा आणि ग्रामीण भागांत कोंबड्यांच्या झुंजींसह.
• केरळ: या दिवशी शबरीमला येथील मकरविलक्कु उत्सवाला भगवान अय्यप्पाचे भक्त येतात.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

अपडेट: 16 ऑक्टोबर 2026. तारखा मुंबई (IST) साठी गणल्या आहेत; वरील कॅल्क्युलेटर तुमच्या शहराची वेळ दाखवतो.